Lagnaupplýsingar á Íslandi — frá lagnateikningu að graftrarleyfi

Er til miðlægur lagnagrunnur á Íslandi?

Nei. Það er engin íslensk hliðstæða við danska Ledningsejerregistret (LER), norska gravemelding eða sænska Ledningskollen — hvorki skrá sem nær yfir allt landið yfir eigendur lagna né ein sameiginleg fyrirspurn sem nær til þeirra allra. Sá sem ætlar að grafa verður sjálfur að finna út hverjir eiga lagnir á svæðinu og hafa samband við hvern og einn.

Fjögur óháð veitufyrirtæki taka þetta beinlínis fram á eigin vefsíðum. Veitur benda á að í sumum sveitarfélögum séu aðrar dreifiveitur með lagnir og „þær teikningar þarf að nálgast hjá þeim“. Míla tekur fram að hjá þeim fáist aðeins upplýsingar um fjarskiptalagnir Mílu og að „á svæðinu geta verið lagnir annarra veitna“. Ljósleiðarinn og HS Veitur segja það sama með eigin orðum.

Það sem næst kemst miðlægri skrá hjálpar ekki þeim sem grefur. Lög nr. 125/2019 um ráðstafanir til hagkvæmrar uppbyggingar háhraðafjarskiptaneta — innleiðing tilskipunar 2014/61/ESB — fela Fjarskiptastofu að reka upplýsingaþjónustu um efnisleg innviði, og hugtakið nær líka til gass, rafmagns, hita, vatns og fráveitu. En aðgangurinn er bundinn við fjarskiptafyrirtæki með samnýtingu í huga, og svarfresturinn er allt að tveir mánuðir fyrir innviði sem þegar eru til staðar. Þetta er samræmingartæki fyrir fjárfestingar, ekki öryggisþjónusta fyrir gröft.

Sömu sögu er að segja af landupplýsingum: lög nr. 44/2011 um grunngerð fyrir stafrænar landupplýsingar (INSPIRE) hafa þemað „Veitur og þjónusta“, en því hefur ekki verið hrint í framkvæmd sem opinberri lagnaþjónustu. WMS-þjónusta Landmælinga Íslands (nú Náttúrufræðistofnunar) inniheldur engin veitulög, og gjaldfrjáls gögn LUKR telja ekki upp lagnir.

Hvað segja lögin — og á hverjum hvílir skyldan?

Skyldan liggur ekki hjá skrá heldur hjá þeim sem framkvæmir. Skýrasta ákvæðið snýr að fjarskiptavirkjum, en gröftur er líka háður leyfum sveitarfélagsins.

• 86. gr. fjarskiptalaga nr. 70/2022 („Vernd fjarskiptavirkja“): þar sem fjarskiptavirki eru má ekki gera jarðrask eða aðrar ráðstafanir sem valdið geta skemmdum „nema áður hafi verið aflað upplýsinga um legu þeirra og samráð verið haft við eiganda“ virkisins um tilhögun framkvæmdanna.
• Bótaábyrgðin er þung. Sá sem veldur skemmdum skal tilkynna það þegar í stað og ber ábyrgð á öllu tjóni, þar með töldu rekstrartjóni, nema hann sanni að tjónið hafi verið óhjákvæmilegt þrátt fyrir ýtrustu aðgæslu. Undantekning: lagnir sem liggja grynnra en 20 cm innan lóðarmarka.
• Graftrarleyfi frá sveitarfélaginu. Öryggishandbók Reykjavíkurborgar vegna framkvæmda segir að afla þurfi „götu- og graftrarleyfis og teikninga af lögnum áður en ráðist er í mannvirkjagerð“, og að verktakar við gatnagerð þurfi afnotaleyfi hjá veghaldara ef grafa á upp götur.
• Byggingarleyfi samkvæmt lögum nr. 160/2010 um mannvirki og byggingarreglugerð nr. 112/2012 þarf áður en grafið er fyrir mannvirki; þar er einnig mælt fyrir um ábyrgðarskiptingu milli verkkaupa og verktaka.
• Fyrir rafmagn, vatn og hita fannst ekkert sambærilegt „aflaðu upplýsinga áður en þú grefur“-ákvæði í raforkulögum nr. 65/2003. Þar hvílir skyldan því á graftrarleyfinu, skilmálum veitufyrirtækjanna sjálfra og almennri skaðabótaábyrgð.

Svona aflar þú lagnaupplýsinga

Ferlið er handvirkt og keyrt í samhliða rásum: ein beiðni á hvern eiganda. Byrjaðu tímanlega — afgreiðslan tekur allt frá því að vera afgreidd á staðnum upp í þrjá virka daga.

1. Finndu hverjir eiga lagnir á svæðinu
   Eigendurnir ráðast af sveitarfélagi og veitutegund. Á höfuðborgarsvæðinu reka Veitur hitaveitu, kalt vatn, rafmagn og fráveitu. RARIK dreifir rafmagni utan höfuðborgarsvæðisins, HS Veitur þjóna Reykjanesi, Hafnarfirði og Vestmannaeyjum og Norðurorka Eyjafjarðarsvæðinu. Fjarskiptalagnir eru hjá Mílu, sem nær yfir allt landið, og Ljósleiðaranum — og fleiri fjarskiptafélög geta átt lagnir á sama stað.
2. Fáðu grófa yfirsýn í kortasjá
   Borgarvefsjá Reykjavíkurborgar hefur heilt þema, „Lagnir“, með fráveitu, heitu og köldu vatni, háspennu og lágspennu, ljósleiðurum, brunahönum, borholum og tengiskápum. Norðurorka rekur eigin kortasjá með grunnupplýsingum um lagnir. Þetta er yfirsýn en ekki framkvæmdagrundvöllur: Reykjavíkurborg tekur skýrt fram að ekki megi hefja framkvæmdir eingöngu á grundvelli upplýsinga úr kortasjánni.
3. Pantaðu teikningar hjá hverjum eiganda
   Míla og Ljósleiðarinn taka við pöntunum í vefformi. Veitur taka við beiðnum í tölvupósti á [email protected] og biðja um nafn, kennitölu, lýsingu á verkinu, upphafsdag, staðsetningu og verktaka. HS Veitur svara á [email protected] og Norðurorka í síma 460-1300 eða á [email protected].
4. Biddu um sónun þar sem grafið er nærri lögnum
   Þegar grafið er þétt upp við strengi dugar teikning ekki. RARIK kallar þjónustuna sónun og merkir legu strengja í landinu — hún er gjaldfrjáls á veitusvæði RARIK, getur tekið allt að þrjá virka daga og merkingarnar mást út með tímanum. HS Veitur „hlusta út strengi“ að kostnaðarlausu og Veitur bjóða staðfestingu á lagnalegu.
5. Sæktu um graftrarleyfi hjá sveitarfélaginu
   Teikningar eru ekki leyfi. Í Reykjavík þarf götu- og graftrarleyfi, auk afnotaleyfis hjá veghaldara ef grafa á upp götur. Önnur sveitarfélög gera sambærilegar kröfur í gegnum veghaldara sinn.
6. Gættu sérreglna við háspennu
   Veitur banna gröft nær en þrjá metra frá 132 kV jarðstrengjum. Við 11 kV strengi þarf samkomulag við Veitur, öryggisnámskeiðið „Jarðvinna nálægt háspennustrengjum“ og eftir atvikum að strengurinn sé gerður spennulaus — sem tekur að jafnaði um viku að skipuleggja.

Hvaða snið og hnitakerfi færðu?

Stafræn vektorgögn eru til — en þau koma eitt fyrirtæki í einu, handvirkt og í ólíkum sniðum. Algengustu sniðin eru PDF, ESRI Shapefile (.shp) og DXF (.dxf). Ekkert GML. Það er engin íslensk hliðstæða við GML-svarpakka LER 2.0 og ekkert sameiginlegt skiptisnið fyrir lagnagögn.

Míla er skýrust um sniðið og orðar það svo að fyrirtækið „afhendir rafrænar teikningar á PDF formi og/eða sem Shape (ArcGIS .shp) í Landshnitakerfinu (ISN93)“. Hinir gefa sniðið ekki upp á vefnum og senda teikningar í tölvupósti.

• ISN93 / Lambert 1993 (EPSG:3057) er afhendingarkerfið í reynd — Míla afhendir í því, Veitur krefjast þess við gagnaskil og LUKR-úttektir eru geymdar í því.
• ISN2016 / Lambert 2016 (EPSG:8088) er nýjasta landskerfið og leysti ISN2004 af hólmi frá september 2017.
• ISH2004 er landshæðarkerfið sem Veitur krefjast að hæðum sé skilað í.
• Verð eru hvergi birt. Ekkert þeirra fyrirtækja sem skoðuð voru gefur upp gjaldskrá fyrir lagnateikningar; RARIK og HS Veitur taka þó skýrt fram að strengjaleit þeirra er gjaldfrjáls.
• Gildistími. Kort frá Mílu gilda aðeins í þrjá sólarhringa — eldri afrit eru formlega úrelt, hversu vel sem þau líta út.

Aðgangur, innskráning og endurdreifing

Það er ekkert opið vefþjónustuviðmót (API) með íslenskum lagnagögnum. Kortaþjónustur Reykjavíkurborgar eru opnar, en lagnalögin liggja ekki þar, og listi LUKR yfir gjaldfrjáls gögn — skipulag, grunngögn, hús, lóðir, mörk, minjar, mælipunktar, náttúra, samgöngur, tölfræði og þjónusta — nefnir ekki lagnir.

LUKR (Landupplýsingakerfi Reykjavíkur) er samstarf Reykjavíkurborgar, Orkuveitu Reykjavíkur og Mílu ehf. um sameiginlegan stafrænan grunn yfir innviði borgarinnar, lagnir þar með taldar. Það er það sem næst kemst samræmdu lagnagagnasafni á Íslandi — en það nær aðeins til höfuðborgarsvæðisins og er lokað bak við innskráningu.

Úttekt úr LUKR fer fram með rafrænum skilríkjum, og beiðni til Veitna krefst kennitölu. Í skilmálum LUKR er tekið fram að ekki megi veita þriðja aðila afrit eða aðgang að stafrænum LUKR-gögnum eða afleiddum afurðum án sérstaks samkomulags.

Sjáðu lagnateikningarnar á korti

Teikningarnar koma sem skrár — og skrár má skoða. Shapefile (.shp) og DXF (.dxf) eru bæði vektorsnið með raunverulegri rúmfræði, og þeim má hlaða beint inn í kortið hér á koordinat.online. Fylgi engin .prj-skrá með velurðu hnitakerfið handvirkt — til dæmis ISN93 (EPSG:3057) eða ISN2016 (EPSG:8088) — og gögnin lenda á réttum stað.

PDF-teikningar eru hins vegar myndir en ekki rúmfræði. Þær má lesa af en ekki leggja ofan á kort sem mælanlegt lag — enn ein ástæða til að spyrja veituna hvort vektorskrá sé í boði.

Danmörk er undantekningin í Norður-Evrópu: þar er ein lögbundin skrá, ein graftrarfyrirspurn og staðlað GML-svar frá öllum lagnaeigendum — og það svar keyrum við beint inn á kortið í kworks, GIS-vettvangi Kirkby Works. Sami vélbúnaður les vektorskrár óháð landi, svo íslenskar SHP- og DXF-afhendingar rata inn eftir sömu leið. Sjá dönsku síðuna um LER.

• Shapefile-knippi (.shp, .dbf, .shx, .prj) — dragðu allt safnið eða ZIP-skrá inn.
• DXF-teikningar úr CAD, með lögum og rúmfræði.
• Handvirkt val á hnitakerfi þegar .prj-skrá vantar — ISN93 eða ISN2016.
• Gögn frá ólíkum veitum má skoða saman í sama korti, þótt þau berist hvert í sínu lagi.

Mikilvægt áður en þú grefur

Algengar spurningar um lagnaupplýsingar á Íslandi

Heimildir og frekari lesning

Allt á síðunni byggir á lagatextum á althingi.is, öryggishandbók Reykjavíkurborgar, skilmálum LUKR og upplýsingum veitufyrirtækjanna sjálfra um pöntun lagnateikninga.

1. Alþingi (2022): Fjarskiptalög nr. 70/2022, 86. gr. — Vernd fjarskiptavirkja
   Bann við jarðraski þar sem fjarskiptavirki eru „nema áður hafi verið aflað upplýsinga um legu þeirra og samráð verið haft við eiganda“; tilkynningarskylda og ábyrgð á öllu tjóni, þar með töldu rekstrartjóni, nema tjónið hafi verið óhjákvæmilegt þrátt fyrir ýtrustu aðgæslu. Undantekning fyrir lagnir grynnra en 20 cm innan lóðarmarka.
2. Alþingi (2019): Lög nr. 125/2019 um ráðstafanir til hagkvæmrar uppbyggingar háhraðafjarskiptaneta
   Innleiðing tilskipunar 2014/61/ESB: upplýsingaþjónusta Fjarskiptastofu um efnisleg innviði nær líka til gass, rafmagns, hita, vatns og fráveitu, en aðgangurinn er bundinn við fjarskiptafyrirtæki og svarfresturinn er allt að tveir mánuðir fyrir innviði sem þegar eru til staðar.
3. Alþingi (2010): Lög nr. 160/2010 um mannvirki
   Byggingarleyfi og ábyrgðarskipting milli verkkaupa og verktaka; ásamt byggingarreglugerð nr. 112/2012 grundvöllur leyfa áður en grafið er fyrir mannvirki.
4. Alþingi (2003): Raforkulög nr. 65/2003
   Lögin voru lesin í heild við undirbúning síðunnar: þar er ekkert ákvæði sambærilegt 86. gr. fjarskiptalaga um að afla skuli upplýsinga um legu lagna áður en grafið er.
5. Reykjavíkurborg — umhverfis- og skipulagssvið (2023): Öryggishandbók vegna framkvæmda
   „Það þarf að afla götu- og graftrarleyfis og teikninga af lögnum áður en ráðist er í mannvirkjagerð“ og verktakar við gatnagerð þurfa afnotaleyfi hjá veghaldara ef grafa á upp götur.
6. Veitur: Ertu að fara að grafa?
   Bendir á að aðrar dreifiveitur geti átt lagnir og að „þær teikningar þarf að nálgast hjá þeim“; pöntun í tölvupósti með nafni, kennitölu, verklýsingu, upphafsdegi, staðsetningu og verktaka; bann við greftri nær en 3 m frá 132 kV strengjum og kröfur um samkomulag, öryggisnámskeið og eftir atvikum spennuleysi við 11 kV.
7. Veitur (2021): LAV-120-1.0 — Skil á hönnunargögnum í LUKOR
   „Öllum gögnum sem skilað er skulu vera í hnitakerfi ISN93 og landshæðarkerfi ISH2004. Að undanskilinni fráveitu í Reykjavík, gögnum tengdum henni skal skilað í Reykjavíkur hæðarkerfinu.“ Skilaaðferð 1 er ESRI shape file (SHP) eða ArcGIS FileGeodatabase.
8. Míla: Panta teikningar
   „Míla afhendir rafrænar teikningar á PDF formi og/eða sem Shape (ArcGIS .shp) í Landshnitakerfinu (ISN93)“; pöntun fyrir kl. 15 er afhent fyrir kl. 13 næsta virka dag og kortin gilda í 3 sólarhringa. Tekur fram að á svæðinu geti verið lagnir annarra veitna.
9. Ljósleiðarinn: Lagnateikningar
   Vefform fyrir pöntun; þjónustan nær aðeins til lagna Ljósleiðarans og teikningar berast að jafnaði næsta virka dag.
10. RARIK: Beiðni um sónun á legu jarðstrengja og lagna
    RARIK merkir legu strengja í landinu í stað þess að afhenda stafrænar skrár; afgreiðsla getur tekið allt að þrjá virka daga, merkingar mást út og þjónustan er gjaldfrjáls á veitusvæði RARIK.
11. HS Veitur: Lega lagna
    „Athugið að leita eftir teikningum frá öðrum þjónustuveitum sem kunna að vera á staðnum, til dæmis ljósleiðari.“ Lagnateikningar á [email protected] og gjaldfrjáls strengjaleit.
12. Norðurorka: Ert þú að fara að grafa?
    Hnitsettar teikningar afgreiddar í síma 460-1300 eða á [email protected], oftast á meðan beðið er; eigin kortasjá með grunnupplýsingum um lagnir.
13. Reykjavíkurborg: Upplýsingar um gagnaúttektir úr LUKR
    Úttektir eru afhentar sem shape (.shp) og dxf (.dxf), geymdar í ISN93 með valkvæðri vörpun í staðbundið hnitakerfi Reykjavíkur; afrit eða aðgangur þriðja aðila að stafrænum LUKR-gögnum eða afleiddum afurðum er óheimill án sérstaks samkomulags.
14. Reykjavíkurborg: Borgarvefsjá — hjálp og fyrirvari
    „It is not permitted to start developments based solely on information from the City Viewer. Relevant institutions or companies need to be contacted.“
15. LUKR — Landupplýsingakerfi Reykjavíkur: Gjaldfrjáls gögn
    Listinn nær yfir skipulag, grunngögn, hús, lóðir, mörk, minjar, mælipunkta, náttúru, samgöngur, tölfræði og þjónustu — lagnir eru ekki á listanum.
16. EPSG Geodetic Parameter Dataset (epsg.io): EPSG:3057 — ISN93 / Lambert 1993
    Skilgreining afhendingarkerfisins sem lagnagögn eru afhent í. Nýjasta landskerfið, ISN2016 / Lambert 2016, er EPSG:8088.