Hæddarskipanir
í Føroyum
FVR09 er almenna hæddarskipanin í Føroyum. Hon byggir á nýggjar vatnstøðumátingar, tyngdarmátingar og nivellement — geoidumodellin eisini á GNSS-mátingar — og varð tikin í nýtslu í 2010.
Brúkar tú ráar GNSS-hæddir uttan geoidumodell, verður feilin umleið 55,5–57 m — tølini síggja rætt út, men kotan er tað ikki.
Les hví GPS-hæddir kunnu vera villleiðandi ↓ ella sí munin á geoidumodellunum ↓
Hví eru GPS-hæddir umleið 56 m skeivar í Føroyum?
Tá tú fært eina ráa GPS-støðu, er hæddin máld frá ellipsoiduni — eini støddfrøðiligari mynd av skapinum á jørðini. WGS84 er ellipsoidan, sum GPS brúkar um allan heim. Men vit ganga ikki á eini ellipsoidu — vit ganga á geoiduni.
Geoidan er flatan, sum svarar til havflatan, um havið hevði verið í friði allastaðni. Tað er henda flatan, vit vanliga fata sum „null metrar“. FVR09 er knýtt at geoiduni — ikki ellipsoiduni.
Í Føroyum liggur geoidan umleið 55,5–57 m oman fyri ellipsoiduna (N-virðið broytist alt eftir staði). Ein GPS-hædd á 120 m svarar tí til umleið 64 m í FVR09. Verður GPS-hæddin brúkt beinleiðis uttan umrokning við geoidumodelli, verður úrslitið heilt skeivt.
Umrokningin frá GNSS-ellipsoiduhædd til FVR09 verður gjørd við frymlinum H = h − N, har N er geoidufrávikið. Í Føroyum verður FOGEOID2012 brúkt.
Vit kunnu kanna, um hæddirnar í dátunum eru ellipsoiduhæddir, og rokna tær um til FVR09. Legg bara fíluna inn. Royn tað her →
FOGEOID2012 — einasta almenna geoidumodellin
Føroyar hava eina geoidumodell í rakstri: FOGEOID2012 (hybrid), sum byggir á FOGEOID2010 (gravimetriska kvasi-geoidu frá DTU Space) og er tillagað føroyskum GNSS- og nivellementdátum.
FVR09-hæddir verða roknaðar við almennu gridfíluni dk_sdfe_fvr09.tif, sum er útgivin í PROJ-skipanini (SDFI, CC-BY). Hetta er einasta almenna geoidugridið fyri Føroyar.
Vel eina geoidumodell fyri at síggja N-virði hennara yvir ETRS89-ellipsoiduni. Vel eina aðra modell undir „Samanber við“ fyri í staðin at vísa munin millum tær báðar. Hav músina yvir kortinum fyri at síggja tað roknaða virðið í punktinum.
Royn sjálv: vel FVR09 uttan samanbering og hav músina yvir tínum øki — talið er tað staðbundna geoidufrávikið N, sum verður drigið frá ellipsoiduhædd GNSS-mátingarinnar fyri at geva hæddina yvir havinum (H = h − N).
EGM2008 (heimsumfevnandi geoidumodell) víkur umleið ein hálvan metur (50–60 cm, egin meting) frá FOGEOID2012 og hóskar ikki til bygging ella maskinstýring.
Legg til merkis: litaskalin vísir munin millum tvær geoidumodellir — tað er ikki tað sama sum skifti millum tvær hæddarskipanir.
Geoiduhæddin í føroyskum bygdum
Virðini eru mátað beinleiðis í rutnetsfílunum. N er hæddin á geoiduni yvir ETRS89-ellipsoiduni í punktinum — tað virðið, sum GNSS-útbúnaðurin dregur frá fyri at geva eina hædd.
| Bygd | N yvir ellipsoiduni |
|---|---|
| Tórshavn | 56,21 m |
| Klaksvík | 56,20 m |
| Runavík | 56,22 m |
| Tvøroyri | 55,88 m |
| Sørvágur | 56,80 m |
Nær gongur galið?
Feilir í hæddum eru torførir at varnast — men avleiðingarnar kunnu vera stórar.
Legg til merkis, at Føroyar hava bert eina almenna nútíðar hæddarskipan (FVR09), so vandin fyri at blanda skipanir er minni enn í Danmark.
Almenna geoidumodellin (FOGEOID2012) er einasta rætta leiðin at rokna GNSS-hæddir um til FVR09. EGM2008 gevur feilir á umleið ein hálvan metur (50–60 cm) og eigur ikki at verða brúkt til bygging.
| Skipan | Munur frá FVR09 | Avleiðing, um skeivt verður brúkt |
|---|---|---|
| FVR09 | Tilvísing — 0 m | røtt tilvísing |
| Ellipsoiduhædd (rá GNSS) | umleið 55,5–57 m | hæddirnar eru umleið 56 m skeivar í mun til FVR09 |
| EGM2008 (heimsumfevnandi geoidumodell) | umleið ½ m (50–60 cm) | hóskar ikki til bygging og maskinstýring |
| LAT (sjókort) | støðubundin munur — tak LAT–FVR09 úr galdandi DMI-tabellum (sjóvarfallsvíddin, 0,6–2,5 m eftir havn, er IKKI sjálvur datummunurin) | stórur feilur við strandarbygging |
| Eldri staðbundnar MSL-hæddir | ókent — skiftandi | eingin almenn umrokning er til |
Hvat hendir, tá ið tað gongur galið?
Feilir í hæddarskipanum eru ikki bara ástøði. Her eru dømi úr føroyskum arbeiði.
Tunnils- og vegagerð
Ein kotufeilur á 20–50 cm orsakaður av skeivari geoidumodell kann ávirka hall, vatnfrárenning og staðseting av tunnilsmunna. Føroyska tunnilsnetið er víðfevnt, og feilir kunnu lætt flytast millum arbeiðstakarar.
Slættaratindur á Eysturoy er máldur til 880 m í FVR09 — 2 m lægri enn eldra virðið 882 m. Munurin stavar frá nýggjari mátitøkni og skiftinum til FVR09.
Havna- og strandarbygging
Sjókort brúka LAT (lægsta stjørnufrøðiliga sjóvarfall), ikki FVR09. Sjóvarfallið er ikki tað sama alla staðni: DMI upplýsir í árligum tabellum, at astronomiska sjóvarfallið er lítið í Tórshavn (undir 1 m), men upp í umleið 2,5 m í Sørvági — árligu flóðtalvurnar broytast, meðan LAT er eitt sjókortstilvísingarstig, ásett út frá einari longri astronomiskari flóðrøð — nágreinilig virði skulu takast úr galdandi DMI-tabellum. Samanblanding av LAT og FVR09 gevur tí feilir frá hálvum metri upp í fleiri metrar, eftir havn. Hetta er ein væl kend feilkelda við brúgvar og bryggjur.
Dátuskifti við danskar ráðgevar
Eingin almenn umrokning er millum DVR90 (Danmark) og FVR09 (Føroyar). Ein danskur ráðgevi, sum heldur, at hæddirnar kunnu berast beinleiðis saman, fær skeiv úrslit.
Útoyggjar: FVR09 er grundað á fýra vatnstøðumátistøðir spjaddar kring alt landið (nevniliga Tórshavn, Klaksvík, Runavík og Tvøroyri), so — ólíkt einstøkum oyggjum, sum ikki eru beinleiðis bundnar at nivellementsnetinum — er einki kent serstakt hæddarforskot millum oyggjarnar í dag. Kanna tó altíð, at nýggjasta útgávan av FOGEOID2012 verður brúkt, tá arbeitt verður á smærri, avskildum oyggjum.
Eru kotur tínar nýmáldar ella umroknaðar?
Ikki allar FVR09-kotur eru skapaðar eins. Í Føroyum er munur á tveimum sløgum:
Nýmáldar kotur eru ásettar við nágreiniligum nivellementi ella GNSS-mátingum saman við núverandi geoidumodell (FOGEOID2012). Tær eru knýttar beinleiðis at tí nýggja 10 km nivellementsnetinum og hava hægsta nágreiniligleikan.
Umroknaðar kotur eru eldri hæddir — til dømis staðbundnar MSL-mátingar ella gamlar Z89-kotur — sum eru lagaðar til FVR09 uttan nýmáting. Slík umrokning kann hava lægri nágreiniligleika, serstakliga við staðbundnar setingar ella á økjum, har eldri tilvísingin ikki fangar núverandi støðu.
Fært tú eina kotu í FVR09, skalt tú vita, um hon er nýmáld ella umroknað úr einari eldri skipan. Ein umroknað kota frá einum gomlum punkti kann víkja fleiri sentimetrar frá einari nýmáting — nóg mikið til at geva trupulleikar í frárenning og avleiðingararbeiði. Kanna altíð upprunan hjá Umhvørvisstovuni, um ivi er.
Frá staðbundnum MSL-hæddum til FVR09
Føroyska søgan er styttri enn tann danska. Eingin formell hæddarskipan var til fyri 2009 — bert staðbundnar tilvísingar til miðalvatnstøðu.
Staðbundnar MSL-hæddir
Eingin felags loddrøtt tilvísing var. Hæddir bygdu á staðbundnar mátingar av miðalvatnstøðu, vanliga knýttar at størstu havnunum (Tórshavn, Klaksvík, Runavík og Tvøroyri). Hesar staðbundnu tilvísingarnar vóru ikki bundnar saman og kundu víkja fleiri sentimetrar hvør frá aðrari.
Skjøl frá hesum tíðarskeiði kunnu hava kotur í eini skipan, sum ikki kann roknast um til FVR09 — eingin almenn umrokningartalva er til.
FD54 — Faroe Datum 1954 (vatnrætt)
FD54 er elsta vatnrætta datumið, grundað á International 1924-ellipsoiduna (Hayford). Tað varð brúkt til topografiska kortlegging og matrikul. Tað er ikki ein hæddarskipan. EPSG:4741 (geogr.) / EPSG:3374 (UTM 29N).
FK89 — Føroysk koordinatskipan 1989
FK89 er ein vatnrøtt skipan til matrikul. Hon brúkar Faroe Lambert (EPSG:3173). Hæddir vórðu framvegis handfarnar staðbundið fram til ta geodetisku nútímansgerðina.
FVR09 — Føroysk loddrøtt tilvísing 2009
Nýtt 10 km nivellementsnet, fýra CORS-GNSS-støðir, tyngdarmátingar og fýra vatnstøðumátistøðir. Nullstøðið er miðalvatnstøðan við hesar fýra støðirnar — ikki bert í einari havn. EPSG:5317 (FVR09 height), EPSG:5318 (samansett: Faroe TM + FVR09).
Umhvørvisstovan (US) umsitur skipanina. FOGEOID2012 (DTU Space) er geoidumodellin, sum verður brúkt til umrokning frá ellipsoiduhædd til FVR09.
Geoidumodell í mátitólinum — Trimble, Leica og FVR09
Trimble-útgerð brúkar FO_geoid12A.ggf (FOGEOID12A, ID 4874; á installatiónum sæst fílan eisini sum fogeo12a.ggf) rætt. Leica-útgerð kann hava EGM2008 sum standard og má tí fáa FOGEOID2012 lagt inn handvirkt. Høvuðsspurningurin á byggiplássinum er altíð: Er geoidumodellin virkin? Uttan modell fært tú ellipsoiduhædd, sum er umleið 56 m ov høg.
Vert at vita: FVR09 er ikki partur av EVRS (European Vertical Reference System), og Umhvørvisstovan metir neyvleikan hjá FOGEOID2012.02 í miðøkinum (har landfast er) betri enn 2 cm — uttan fyri hetta økið kann óvissan vera størri, m.a. tí færri mátistøðir eru og munurin á sjóvarfallinum er størri.
Ofta spurdir spurningar um hæddarskipanir
Hvat er FVR09?
FVR09 (Føroysk loddrøtt tilvísing 2009) er Føroya almenna hæddarskipan síðani 2010 — hædd sum tyngdarknýtt kota yvir geoiduni, grundað á eitt 10 km nivellementsnet og fýra vatnstøðumátistøðir kring alt landið. EPSG-kodan er 5317. Umhvørvisstovan (US) umsitur skipanina.
Hvat er munurin á staðbundnum MSL-hæddum og FVR09?
Áðrenn 2009 var eingin felags loddrøtt tilvísing í Føroyum. Hæddir bygdu á staðbundnar mátingar av miðalvatnstøðu, vanliga knýttar at størstu høvnunum (Tórshavn, Klaksvík, Runavík og Tvøroyri). Hesar staðbundnu tilvísingarnar vóru ikki bundnar saman og kundu víkja fleiri sentimetrar hvør frá aðrari. Skjøl frá hesum tíðarskeiði kunnu hava kotur í eini skipan, sum ikki kann roknast um til FVR09 — eingin almenn umrokningartalva er til.
Hví eru GPS-hæddir mínar umleið 56 m ov høgar?
GPS mátir ellipsoiduhædd (h) yvir ETRS89-ellipsoiduni, ikki kotuna yvir havinum. Í Føroyum er geoidufrávikið (N) 55,5–57 m, og ta rætta kotan verður roknað við frymlinum H = h − N. EGM2008 (eitt heimsumfevnandi modell) víkur umleið ein hálvan metur (50–60 cm) frá FOGEOID2012 og hóskar ikki til bygging ella maskinstýring.
Hvat er FOGEOID2012?
FOGEOID2012 er tann einasta almenna geoidumodellin fyri Føroyar — ein hybrid-modell grundað á FOGEOID2010 (ta gravimetrisku kvasi-geoiduna frá DTU Space), tillagað føroyskum GNSS- og nivellementsdátum. Hon er tøk sum ein almenn gridfíla (FOGEOID2012.02). Neyvleikin er í miðøkinum (har landfast er) mettur betri enn 2 cm; uttan fyri hetta økið kann óvissan vera størri — sí keldurnar á hæddarsíðuni.
Hvørja hæddarskipan skal eg brúka í Føroyum?
Brúka FVR09 (EPSG:5317) til alt nýtt arbeiði — tað er hin almenna tilvísingin til bygging og maskinstýring. Hava tínar dátur eldri staðbundnar MSL-hæddir, kanna uppruna teirra fyrst — eingin almenn umrokningartalva er til.
Keldur og víðari lesning
Tølini um FVR09, FOGEOID2012 og geoidufrávikið byggja á Umhvørvisstovuna, EPSG-skrána og útgivna gransking.
-
Umhvørvisstovan (2025):
Geodesi — geoidur, FVR09 og FOGEOID2012.02
Myndugleikin skrivar, at WGS84-ellipsoidan í Føroyum liggur umleið 56 metur undir sjóvarmálanum — minsti munurin er í Akrabergi 55,55 m og størsti í Mykinesi 56,93 m — at neyvleikin hjá FOGEOID2012.02 er betri enn 2 cm, og at munur upp í ½ m kann vera millum gamlar Z89-hæddir og FVR09. -
Teitsson, H., Sánchez, L. & Forsberg, R. (IAG Symposia, Springer) (2024):
Densification of the IHRF in Denmark, The Faroe Islands, and Greenland
Greinin metir frávikið hjá FVR09 til altjóða hæddarrammuna IHRF til −59,8 ± 5,1 cm — tað er, nullflatan hjá FVR09 liggur sambært talinum umleið 60 cm frá teirri heimsalmennu tilvísingini — fortekinstulkingin (undir/omanfyri) er egin lesing og eigur at staðfestast í frumkeldu. -
IOGP — EPSG Geodetic Parameter Registry (2026):
EPSG:5317 — FVR09 height
Skrásetta kodan fyri FVR09: ein tyngdarknýtt hædd (H) við Faroe Islands Vertical Reference 2009 sum datum. -
OSGeo / PROJ-data (2026):
dk_sdfe — dk_sdfe_fvr09.tif
Gridfílan, sum bindur FVR09-hæddir (EPSG:5317) at ETRS89-ellipsoiduhæddum, útgivin av Agency for Data Supply and Efficiency.