Hæddarskipanir
í Føroyum
FVR09 er almenna hæddarskipanin í Føroyum — grundað á miðalvatnstøðu, sum er máld á fýra støðum kring oyggjarnar.
Brúkar tú ráar GNSS-hæddir uttan geoidumodell, verður feilin umleið 55–60 m. Les <a href="#ellipsoide" style="color:var(--brand);font-weight:600;">hví GPS-hæddir kunnu vera villleiðandi ↓</a>
Hví eru GPS-hæddir umleið 57 m skeivar í Føroyum?
Tá tú fært eina ráa GPS-støðu, er hæddin máld frá ellipsoiduni — eini støddfrøðiligari mynd av skapinum á jørðini. WGS84 er ellipsoidan, sum GPS brúkar um allan heim. Men vit ganga ikki á eini ellipsoidu — vit ganga á geoiduni.
Geoidan er flatan, sum svarar til havflatan, um havið hevði verið í friði allastaðni. Tað er henda flatan, vit vanliga fata sum „null metrar“. FVR09 er knýtt at geoiduni — ikki ellipsoiduni.
Í Føroyum liggur ellipsoidan umleið 55–60 m oman fyri geoiduna (N-virðið broytist alt eftir staði). Ein GPS-hædd á 120 m svarar tí til umleið 62 m í FVR09. Verður GPS-hæddin brúkt beinleiðis uttan umrokning við geoidumodelli, verður úrslitið heilt skeivt.
Umrokningin frá GNSS-ellipsoiduhædd til FVR09 verður gjørd við frymlinum H = h − N, har N er geoidufrávikið. Í Føroyum verður FOGEOID2012 brúkt (PROJ CDN: dk_sdfe_fvr09.tif).
Vit kunnu kanna, um hæddirnar í dátunum eru ellipsoiduhæddir, og rokna tær um til FVR09. Legg bara fíluna inn. Royn tað her →
FOGEOID2012 — einasta almenna geoidumodellin
Føroyar hava eina geoidumodell í rakstri: FOGEOID2012 (hybrid), sum byggir á FOGEOID2010 (gravimetriska kvasi-geoidu frá DTU Space) og er tillagað føroyskum GNSS- og nivellementdátum.
Gridfílan er tøk á PROJ CDN sum dk_sdfe_fvr09.tif. Hetta er einasta almenna geoidugrid fyri Føroyar í PROJ-skipanini.
EGM2008 (global modell) víkur 5–10 cm frá FOGEOID2012 og hóskar ikki til bygging ella maskinstýring.
Nær gongur galið?
Feilir í hæddum eru torførir at varnast — men avleiðingarnar kunnu vera stórar.
Legg til merkis, at Føroyar bert hava eina hæddarskipan (FVR09), so vandin fyri at blanda skipanir er minni enn í Danmark.
Almenna geoidumodellin (FOGEOID2012, dk_sdfe_fvr09.tif) er einasta rætta leiðin at rokna GNSS-hæddir um til FVR09. EGM2008 gevur feilir á 5–10 cm og eigur ikki at verða brúkt til bygging.
| Skipan | Munur frá FVR09 | Avleiðing, um skeivt verður brúkt |
|---|---|---|
| FVR09 | Tilvísing — 0 m | røtt tilvísing |
| Ellipsoiduhædd (rá GNSS) | umleið 55–60 m | dátuni eru heilt ónýtilig |
| EGM2008 (global geoida) | 5–10 cm | hóskar ikki til bygging og maskinstýring |
| LAT (sjókort) | fleiri metrar (sjóvarfall 3–4 m) | stórur feilur við strandarbygging |
| Eldri staðbundnar MSL-hæddir | ókent — skiftandi | eingin almenn umrokning er til |
Hvat hendir, tá ið tað gongur galið?
Feilir í hæddarskipanum eru ikki bara ástøði. Her eru dømi úr føroyskum arbeiði.
Tunnils- og vegagerð
Ein kotufeilur á 20–50 cm orsakaður av skeivari geoidumodell kann ávirka hall, vatnfrárenning og staðseting av tunnilsmunna. Føroyska tunnilsnetið er víðfevnt, og feilir kunnu lætt flytast millum arbeiðstakarar.
Slættaratindur á Eysturoy er máldur til 880 m í FVR09 — 2 m lægri enn eldra virðið 882 m. Munurin stavar frá nýggjari mátitøkni og skiftinum til FVR09.
Havna- og strandarbygging
Sjókort brúka LAT (lægsta stjørnufrøðiliga sjóvarfall), ikki FVR09. Við stórum sjóvarfalli á 3–4 m við Tórshavn kann samanblanding geva feilir á fleiri metrar. Hetta er ein væl kend feilkelda við brúgvar og bryggjur.
Dátuskifti við danskar ráðgevar
Eingin almenn umrokning er millum DVR90 (Danmark) og FVR09 (Føroyar). Ein danskur ráðgevi, sum heldur, at hæddirnar kunnu berast beinleiðis saman, fær skeiv úrslit.
Frá staðbundnum MSL-hæddum til FVR09
Føroyska søgan er styttri enn tann danska. Eingin formell hæddarskipan var til fyri 2009 — bert staðbundnar tilvísingar til miðalvatnstøðu.
Staðbundnar MSL-hæddir
Eingin felags loddrøtt tilvísing var. Hæddir bygdu á staðbundnar mátingar av miðalvatnstøðu, vanliga knýttar at størstu havnunum (Tórshavn, Klaksvík, Runavík og Tvøroyri). Hesar staðbundnu tilvísingarnar vóru ikki bundnar saman og kundu víkja fleiri sentimetrar hvør frá aðrari.
Skjøl frá hesum tíðarskeiði kunnu hava kotur í eini skipan, sum ikki kann roknast um til FVR09 — eingin almenn umrokningartalva er til.
FD54 — Faroe Datum 1954 (vatnrætt)
FD54 er elsta vatnrætta datumið, grundað á International 1924-ellipsoiduna (Hayford). Tað varð brúkt til topografiska kortlegging og matrikul. Tað er ikki ein hæddarskipan. EPSG:4741 (geogr.) / EPSG:3374 (UTM 29N).
FK89 — Føroysk koordinatskipan 1989
FK89 er ein vatnrøtt skipan til matrikul. Hon brúkar Faroe Lambert (EPSG:3173). Hæddir vórðu framvegis handfarnar staðbundið fram til ta geodetisku nútímansgerðina.
FVR09 — Føroysk loddrøtt tilvísing 2009
Nýtt 10 km nivellementsnet, fýra CORS-GNSS-støðir, tyngdarmátingar og fýra vatnstøðumátistøðir. Nullstøðið er miðalvatnstøðan við hesar fýra støðirnar — ikki bert í einari havn. EPSG:5317 (FVR09 height), EPSG:5318 (compound: Faroe TM + FVR09).
Umhvørvisstovan (US) umsitur skipanina. FOGEOID2012 (DTU Space) er geoidumodellin, sum verður brúkt til umrokning frá ellipsoiduhædd til FVR09. PROJ CDN-fílan er dk_sdfe_fvr09.tif.
FVR09 — Føroyar Vertical Reference 2009
Nýtt 10 km nivellementsnet, 4 CORS-GNSS-støðir, tyngdarmálingar og 4 vatnástandsstover. Nullplanið er miðalvatðshaldið við hesar 4 stover — ikki berra eitt havn. EPSG:5317 (FVR09 height), EPSG:5318 (compound: Faroe TM + FVR09).
Umhvørvisstovan (US) stjórnar kervið. FOGEOID2012 (DTU Space) er operativa geoidmodellir frá ellipsoidahædd til FVR09. PROJ CDN-fílan: dk_sdfe_fvr09.tif.
Geoidumodell í mátitólinum — Trimble, Leica og FVR09
Trimble-útgerð brúkar fogeo12a.ggf (FOGEOID12A, ID 4874) rætt. Leica-útgerð kann hava EGM2008 sum standard og má tí fáa FOGEOID2012 lagt inn handvirkt. Høvuðsspurningurin á byggiplássinum er altíð: Er geoidumodellin virkin? Uttan modell fært tú ellipsoiduhædd, sum er umleið 56 m ov høg.
Vert at vita: FVR09 er ikki partur av EVRS (European Vertical Reference System), og metti neyvleikin hjá FOGEOID2012 er 2–5 cm — lægri enn hjá samsvarandi modellum í Danmark, Noregi, Svøríki og Finnlandi, tí færri støðir eru og munurin á sjóvarfallinum er størri.
Ofta spurdar spurningar um hæddarskipanir
Hvat er FVR09?
FVR09 (Føroysk loddrøtt tilvísing 2009) er Føroya almenna hæddarskipan síðani 2010 — hædd sum tyngdarknýtt kota yvir geoiduni, grundað á eitt 10 km nivellementsnet og fýra vatnstøðumátistøðir kring alt landið. EPSG-kodan er 5317. Umhvørvisstovan (US) umsitur skipanina.
Hvat er munurin á staðbundnum MSL-hæddum og FVR09?
Áðrenn 2009 var eingin felags loddrøtt tilvísing í Føroyum. Hæddir bygdu á staðbundnar mátingar av miðalvatnstøðu, vanliga knýttar at størstu høvnunum (Tórshavn, Klaksvík, Runavík og Tvøroyri). Hesar staðbundnu tilvísingarnar vóru ikki bundnar saman og kundu víkja fleiri sentimetrar hvør frá aðrari. Skjøl frá hesum tíðarskeiði kunnu hava kotur í eini skipan, sum ikki kann roknast um til FVR09 — eingin almenn umrokningartalva er til.
Hví eru GPS-hæddir mínar umleið 57 m ov høgar?
GPS mátir ellipsoiduhædd (h) yvir ETRS89-ellipsoiduni, ikki kotuna yvir havinum. Í Føroyum er geoidufrávikið (N) 55–60 m, og ta rætta kotan verður roknað við frymlinum H = h − N. EGM2008 (ein heimsalmenn modell) víkur 5–10 cm frá FOGEOID2012 og hóskar ikki til bygging ella maskinstýring.
Hvat er FOGEOID2012?
FOGEOID2012 er tann einasta almenna geoidumodellin fyri Føroyar — ein hybrid-modell grundað á FOGEOID2010 (ta gravimetrisku kvasi-geoiduna frá DTU Space), tillagað føroyskum GNSS- og nivellementsdátum. Hon er tøk sum PROJ CDN-gridfílan dk_sdfe_fvr09.tif og gevur eina nágreiniligheit upp á ~2–4 cm.
Hvørja hæddarskipan skal eg brúka í Føroyum?
Brúka FVR09 (EPSG:5317) til alt nýtt arbeiði — tað er hin almenna tilvísingin til bygging og maskinstýring. Hava tínar dátur eldri staðbundnar MSL-hæddir, kanna uppruna teirra fyrst — eingin almenn umrokningartalva er til.